مىدانسته است . « 1 » امّا تا به حال نه سكه‌ها و مدارك تاريخى كاملا مورد بررسى قرار گرفته و نه شرح‌هاى مذكور در مورد آنها كلا به پايان رسيده است . شايد مبادرت به چنين كارى زود بوده است . حتى سندى در دست نيست كه نشان دهد احتمالا ميرزا حيدر قبل از انقياد افغانستان در 1545 به شكل يا اشكالى ، خود يا پادشاه پوشالىاش را مانند پادشاه چغتايى تلقى مىنموده است . بنابراين هر قصورى كه متوجه ميرزا بوده باشد ، بىوفايى به رؤسايش در زمره‌اى تقصيرات قرار نمىگيرد . وى در ابتدا ، تا پايان سلطنت نخستين ارباب خود سلطان سعيدخان با سرسپردگى به او خدمت كرد و چون با بيرحمىهاى جانشين وى ، رشيد سلطان روبرو گشت براى نجات جان خود از دست چغتائيان هند ، تا زمانى كه زنده بود با وفادارى تمام به آنها خدمت نمود . به نظر مىرسد علاوه بر آثار ابو الفضل و فرشته ، نوشته‌هاى ديگرى نيز از مؤلفين آسيايى در مورد زندگانى ميرزا حيدر موجود بوده باشد . اما با وجود چندين اقتباس از تاريخ او وقتى نسخه جامعى از آن ، تا جايى كه من از روى ترجمه‌ها قادر به ارزيابى بوده‌ام ، تنها اين دو به ذكر شخصيت او پرداخته‌اند ، جوهر در خاطرات همايون « 2 » فقط اشاره مختصرى به نايب وفادار آقاى خود دارد . مؤلف تاريخ داودى مذكور در فوق ، او را « جوانى متمايل به بلندنظرى » توصيف و بيش از اين چيزى در مورد او تضمين نكرده است . « 3 » اما امين احمد رازى در اثر جغرافيايى خود ، هفت اقليم ، كه كاترمر قسمت مهمى از آن را استخراج و پس از ترجمه به فرانسه در سال 1863 منتشر ساخت ، چند جمله‌اى را به ميرزا حيدر اختصاص داده است . « 4 » احمد رازى مىگويد كه ميرزا حيدر « با وفور لطف طبع و درستى املاء و سنجيدگى انشاء و حسن نظم به غايت شجاع و مردانه بود و دأب

--> ( 1 ) . در گزارشات مؤلفين محلى ، تاريخ فتح كابل به دست همايون تا حدودى متفاوت است ، اما آقاى ارسكين ، تاريخ 10 رمضان 952 يا نوامبر 1745 ( تاريخ ، 2 ، ص 353 ) را اختيار كرده ، چون امكان دارد كه اين سكه‌ها چنان كه آقاى سرلين پول خاطرنشان ساخته ، به ياد آن حادثه بوده باشد . ( 2 ) . تذكرة الواقعات ، ترجمهء ميجر استوارت ، 1832 ، مذكور در صفحه 17 . ( 3 ) . رجوع كنيد به اليوت ، تاريخ هند ، 460 ، ص 497 . ) aidni tsih ( ( 4 ) . منتخباتى از هفت اقليم ، صص 489 - 474 .